Osmanlı’da İbrahim Müteferrika öncesinde de matbaacılık vardı
Osmanlı’da ilk matbaanın İbrahim Müteferrika adlı bilgin kişi tarafından açıldığı bilinir. Aslen Macar olan ve Osmanlılar’a gençken esir düştükten sonra İslam’a geçen İbrahim Müteferrika, 1726’da matbaacılığın gerekliliği üzerine bir risale yazarak Damat İbrahim Paşa’ya takdim etmiş, daha sonra bir dilekçeyle, matbaa açma ruhsatını ve bunun için şeyhülislam fetvası ile birlikte, padişahtan da (III. Ahmet) bir ferman istemiştir. Dilekçesinde, tarihte birkaç kez istila yüzünden yazma kitapların mahvolduğunu ve sonraları doğru yazacak hattatlar kalmadığından yazmaların çoğunun yanlışlarla dolu olduğunu, oysa, basma yöntemi kabul edilirse, yazıların yanlışsız ve okunaklı olacağını, kitapların ucuzlayarak taşranın da bundan faydalanacağını, Osmanlı Devleti’nin cihatla İslam’ın şerefini artırdığı gibi, kitap yayınlama suretiyle de İslam kültürüne hizmet edeceğini, Avrupalılar’ın İslami kitapları basarak Doğu’dan para çektiklerini, eğer matbaa kurulursa bu paranın memlekette kalacağını ifade etmiştir. Bu savlar padişahı ikna edebilmiş ve matbaa kurulmuştur. Fakat Osmanlı’daki ilk matbaa İbrahim Mütefferrika’nınki değildir. İstanbul’da ilk matbaa Museviler tarafından açılmıştır. 1429’da İspanya’dan göç eden Museviler, 1493’de, yani Müteferrika’dan tam 233 yıl önce, önce İstanbul’da, daha sonra da Selanik’te ilk matbaaları açmışlardır. Öte yandan, Sivaslı Apkar adında bir Ermeni de, Venedik’te basımcılık sanatını öğrendikten sonra, İstanbul’da 1567’de bir matbaa açmış; 1627’de de Nicodimus Metaxas adında bir Rum papazı bir matbaa kurmuştur. Bu matbaanın ilk bastığı eser de Yahudiler Aleyhinde Küçük Risale adlı bir kitaptır. Bütün bunlardan dolayı Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim adlı eserinde İbrahim Müteferrika’nın matbaasına “ilk Türk matbaası” adını vermektedir. Fakat Müteferrika’nın da aslen Macar olduğu düşünülürse, onun matbaası için ille de bir ilk bulmak gerekiyorsa “ilk fetvalı ve fermanlı matbaa” demek daha uygun olur kanısındayız.
(Kaynak: A. Adnan Adıvar, Osmanlı Türklerinde İlim, Remzi Kitabevi, 5. Basım, İst, 1)